Ογκολογία

Ένας διαδικτυακός τόπος για την ογκολογία

Ακτινοθεραπεία εγκεφάλου

Γενικά


Ακτινοθεραπεία είναι η χρήση ακτινοβολίας για τη θεραπεία διαφόρων -κυρίως- κακοήθων νοσημάτων. Χρησιμοποιεί υψηλής ενέργειας ιονίζουσα ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία για την καταστροφή των καρκινικών κυττάρων. Τα φυσιολογικά κύτταρα, σε αντίθεση με τα καρκινικά, μπορούν να επιδιορθώσουν τις βλάβες που τους προκαλεί η ακτινοθεραπεία. Το θέμα είναι αρκετά εκτενές και για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να μεταβείτε στο μεταβείτε στο άρθρο για τη δράση της ακτινοθεραπείας.

Στη συνέχεια θα μιλήσουμε για την ακτινοθεραπεία του εγκεφάλου ή, κατά το λαϊκότερο, για τις «ακτινοβολίες στο κεφάλι».

Πότε γίνεται ακτινοθεραπεία εγκεφάλου;


Η ακτινοθεραπεία στον εγκέφαλο μπορεί να γίνει σε διάφορες περιπτώσεις, όπως:

  1. Σε πρωτοπαθείς κακοήθεις όγκους του εγκεφάλου, δηλαδή σε κακοήθεις όγκους όπου εξαρχής αναπτύχθηκαν στην περιοχή του εγκεφάλου, π.χ. γλοιοβλάστωμα του εγκεφάλου, αναπλαστικό αστροκύτωμα, κακόηθες μηνιγγίωμα, πρωτοπαθές λέμφωμα του κεντρικού νευρικού συστήματος, κλπ.
  2. Σε δευτεροπαθείς κακοήθεις όγκους του εγκεφάλου, δηλαδή σε κακοήθεις όγκους που αναπτύχθηκαν αρχικά σε κάποιο άλλο σημείο του σώματος και στη συνέχεια μεταστάθηκαν στον εγκέφαλο. Π.χ., σε ασθενείς με καρκίνο του πνεύμονα και εγκεφαλικές μεταστάσεις.
  3. Προφυλακτική ακτινοθεραπεία εγκεφάλου, όταν η πιθανότητα ν’ αναπτύξει στο μέλλον ο ασθενής υποτροπή της νόσου του στην περιοχή του εγκεφάλου είναι σημαντική. Π.χ., σε ασθενείς με μικροκυτταρικό καρκίνο του πνεύμονα που παρουσίασαν ύφεση της νόσου τους μετά από χορήγηση συστηματικής χημειοθεραπείας. Στην περίπτωση αυτή ο ασθενής ακτινοβολείται στο κεφάλι «προληπτικά», αν μας επιτρέπεται η έκφραση.
  4. Σε καλοήθεις όγκους του εγκεφάλου, όπως το αδένωμα της υπόφυσης, το κρανιοφαρυγγίωμα, το ακουστικό νευρίνωμα, κλπ.

Ας περιγράψουμε σε γενικές γραμμές τη διαδικασία της θεραπείας.

Πώς γίνεται η ακτινοθεραπεία εγκεφάλου;


Αρχικά, ο ασθενής μεταφέρεται στο δωμάτιο ενός αξονικού τομογράφου και τοποθετείται σε θέση θεραπείας, π.χ. ξαπλωμένος ανάσκελα. Στη θέση αυτή κατασκευάζεται μια ειδική «μάσκα ακινητοποίησης» η οποία βοηθά τον ασθενή να διατηρεί τη θέση του σταθερή κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Η μάσκα λειτουργεί ως «εκμαγείο» που παίρνει το σχήμα της κεφαλής του ασθενούς, όπως φαίνεται στο παρακάτω βίντεο.

Έτσι λοιπόν αρχικά η μάσκα (η οποία σημειωτέον ονομάζεται θερμοπλαστική, επειδή μπορούμε να την πλάσουμε μέσω της θερμότητας) είναι επίπεδη, σκληρή και άκαμπτη. Στη συνέχεια θερμαίνεται μέσα σε ζεστό νερό και μαλακώνει, οπότε καθώς εφαρμόζεται στον ασθενή παίρνει το σχήμα του προσώπου του. Παράλληλα, η μάσκα ψύχεται μέσα σε δευτερόλεπτα και γίνεται πάλι σκληρή και άκαμπτη. Η διαδικασία αυτή δεν είναι επώδυνη για τον ασθενή.

Στη συνέχεια ο ασθενής υποβάλλεται σε μία αξονική τομογραφία εγκεφάλου και τοποθετούνται κάποια «σημάδια» με μαρκαδόρο πάνω στη μάσκα του με τη βοήθεια ειδικών laser που βρίσκονται στο δωμάτιο (οι κόκκινες γραμμές που φαίνονται στο βίντεο). Με τα σημάδια αυτά θα γίνεται η τοποθέτηση του ασθενούς στο δωμάτιο της θεραπείας, καθόλη την διάρκεια των θεραπειών.

Η συγκεκριμένη διαδικασία ονομάζεται εξομοίωση της θεραπείας, επειδή εξομοιώνονται οι συνθήκες της θεραπείας.

Σχεδιασμός της θεραπείας


Το επόμενο βήμα είναι ο σχεδιασμός της θεραπείας. Ο ακτινοθεραπευτής ογκολόγος χρησιμοποιεί τις εικόνες της αξονικής τομογραφίας, καθώς επίσης και εικόνες από μαγνητική τομογραφία, αν είναι διαθέσιμες, και σχηματίζει μια τριδιάστατη απεικόνιση του όγκου μέσα στο σώμα του ασθενούς. Παράλληλα σχεδιάζει όλα τα παρακείμενα φυσιολογικά όργανα και δομές όπως τους οθφαλμούς, τα οπτικά νεύρα, την υπόφυση, το εγκεφαλικό στέλεχος, το έσω ους, κλπ.

Στη συνέχεια και σε συνεργασία με τον ακτινοφυσικό προσδιορίζεται ο αριθμός των δεσμών της ακτινοβολίας, η γεωμετρία τους, η έντασή τους, η ενέργειά τους και διάφορες άλλες παράμετροι. Όλες αυτές οι μεταβλητές επιλέγονται κατά τέτοιο τρόπο ώστε το πλάνο θεραπείας να είναι πλήρως εξατομικευμένο. Απώτερος στόχος είναι ο όγκος ν’ ακτινοβοληθεί  με την υψηλότερη δυνατή δόση και μάλιστα ομοιογενώς (δηλαδή όλα τα σημεία του να δεχθούν περίπου την ίδια δόση). Αντιθέτως φροντίζεται οι γύρω φυσιολογικοί ιστοί να λάβουν τη χαμηλότερη εφικτή δόση. Αυτή η διαδικασία βελτιστοποίησης του πλάνου θεραπείας διαρκεί αρκετή ώρα.

Στην παρακάτω εικόνα φαίνεται ένα σύστημα σχεδιασμού πλάνων θεραπείας (treatment planning system) για ασθενή με όγκο στον εγκέφαλο. Οι κόκκινες περιοχές αντιστοιχούν στις περιοχές υψηλής δόσης ενώ οι γαλάζιες στις περιοχές χαμηλής δόσης. Στο συγκεκριμένο πλάνο υπάρχουν τρεις δέσμες ακτινοβολίας όπως φαίνεται στο παράθυρο πάνω και δεξιά.

Σύστημα σχεδιασμού πλάνου για ασθενή με όγκο στον εγκέφαλο.
Στιγμιότυπο (screenshot) ενός συστήματος σχεδιασμού πλάνων (treatmeant planning system) για ασθενή με όγκο στον εγκέφαλο.

Επιβεβαίωση του πλάνου θεραπείας


Πριν την εφαρμογή της θεραπείας, όπως αυτή σχεδιάστηκε από τον ακτινοθεραπευτή ογκολόγο, γίνεται μια «επιβεβαίωσή» αυτής. Υπεραπλουστεύοντας, μπορούμε να πούμε ότι γίνεται ένα είδος «πρόβας» θεραπείας, ώστε να βεβαιωθεί ο γιατρός πως η θεραπεία που σχεδίασε αρμόζει καλώς στον ασθενή. Αν το πλάνο θεραπείας είναι ικανοποιητικό, ο ασθενής μπορεί να οδηγηθεί για θεραπεία, διαφορετικά γίνονται οι απαραίτητες διορθώσεις (συνήθως μικρές).

Από τη στιγμή που επιβεβαιωθεί το πλάνο θεραπείας, μπορεί να ξεκινήσει η εφαρμογή της θεραπείας. Ο ασθενής οδηγείται στο δωμάτιο θεραπείας όπου βρίσκεται ο γραμμικός επιταχυντής. Εκεί, ξαπλώνει στο κρεβάτι του επιταχυντή και τοποθετείται με τη βοήθεια ειδικών laser στην κατάλληλη θέση θεραπείας (στην ίδια θέση που βρίσκονταν κατά τη διάρκεια της αξονικής τομογραφίας της εξομοίωσης). Στη θέση αυτή παραμένει για λίγα λεπτά έως ότου ολοκληρωθεί η χορήγηση της ακτινοβολίας.

Πόσες θεραπείες χρειάζονται;


Ο συνολικός αριθμός συνεδριών, δηλαδή το πόσες φορές θα πρέπει ο ασθενής να υποβληθεί σε ακτινοθεραπεία εξαρτάται από το ακριβές ιατρικό ιστορικό και την παρούσα νόσο του ασθενούς και σε γενικές γραμμές μπορεί να κυμαίνεται από 5 συνεδρίες ακτινοθεραπείας έως 30. Ο αριθμός αυτός αναφέρεται στη «συμβατική» 3Δ σύμμορφη και IMRT ακτινοθεραπεία- όχι όμως στην στερεοτακτική ακτινοχειρουργική ή στην στερεoτακτική ακτινοθεραπεία, όπου ο αριθμός συνεδριών είναι από 1 έως λίγες.

Παρενέργειες ακτινοθεραπείας εγκεφάλου


Όπως όλες οι θεραπείες, έτσι και η ακτινοβόληση του εγκεφάλου μπορεί να προκαλέσει ορισμένες ανεπιθύμητες ενέργειες. Αυτές διακρίνονται στις οξείες που εμφανίζονται κατά τη διάρκεια των θεραπειών, στις υποξείες που εμφανίζονται λίγο μετά και στις όψιμες που εμφανίζονται μετά από χρόνια.

Οξείες – υποξείες παρενέργειες
Επειδή η ακτινοθεραπεία του εγκεφάλου προκαλεί εγκεφαλικό οίδημα, μπορεί να επιδεινώσει τυχόν προϋπάρχον οίδημα, με αποτέλεσμα συμπτωματολογία ενδοκράνιας υπέρτασης, όπως κεφαλαλγία, ναυτία, τάση για έμετο, βυθιότητα και υπνηλία. Στην πράξη αυτό συμβαίνει σπάνια και ο θεράπων ιατρός μπορεί να συνταγογραφήσει, είτε προληπτικά είτε θεραπευτικά, κορτιζόνη (π.χ. δεξαμεθαζόνη) η οποία μειώνει το οίδημα.

Άλλες παρενέργειες είναι η αδυναμία, η εύκολη κόπωση, η αλωπεκία (τριχόπτωση) και το ερύθημα (κοκκίνισμα) του δέρματος.

Όψιμες παρενέργειες
Στις όψιμες παρενέργειες συμπεριλαμβάνονται η υπνηλία και τα γνωσιακά ελλείμματα, δηλαδή η έκπτωση των ανώτερων εγκεφαλικών λειτουργιών. Επίσης, μία ασυνήθης αλλά σοβαρή επιπλοκή είναι η ακτινική νέκρωση η οποία εμφανίζεται σε περιοχές που έλαβαν υψηλή δόση ακτινοβολίας. Εν πολλοίς αυτό είναι κάτι που μπορεί να προβλεφθεί και να αποφευχθεί με κατάλληλο σχεδιασμό της θεραπείας.

Για οποιεσδήποτε απορίες έχετε συμβουλευτείτε το θεράποντα ιατρό σας.

Βιβλιογραφία


1. Clinical radiation Oncology, Gunderson & Tepper, Third Edition.

Share