Ογκολογία

Ένας διαδικτυακός τόπος για την ογκολογία

Παρενέργειες ακτινοθεραπείας

Γενικά


Η ακτινοθεραπεία είναι μία από τις βασικές θεραπείες για την αντιμετώπιση του καρκίνου. Χρησιμοποιεί υψηλής ενέργειας ιονίζουσα ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία για την καταστροφή των καρκινικών κυττάρων. Τα φυσιολογικά κύτταρα, σε αντίθεση με τα καρκινικά, μπορούν να επιδιορθώσουν τις βλάβες που τους προκαλεί η ακτινοθεραπεία. Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να μεταβείτε στο άρθρο για τη δράση της ακτινοθεραπείας. Η ακτινοθεραπεία, όπως και οι περισσότερες θεραπείες, μπορεί να προκαλέσει ορισμένες ανεπιθύμητες ενέργειες, για τις οποίες θα μιλήσουμε στη συνέχεια.

Αρχικά, πρέπει να αποσαφηνίσουμε ότι η ακτινοθεραπεία είναι μία τοπική θεραπεία. Κατά συνέπεια, τόσο το όφελος όσο και οι παρενέργειές της περιορίζονται στην περιοχή του σώματος όπου γίνεται η ακτινοβόληση. Έτσι, είναι άλλες οι παρενέργειες των ασθενών που ακτινοβολούνται, για παράδειγμα, στο κεφάλι για έναν όγκο του εγκεφάλου και άλλες οι παρενέργειες των ασθενών που ακτινοβολούνται στην πύελο (λεκάνη) για έναν όγκο του προστάτη.

Από τι εξαρτάται η εμφάνιση παρενεργειών;


Δεν έχουν όλοι οι ασθενείς την ίδια εγγενή ευαισθησία στην ακτινοβολία και κάποιοι φαίνεται να επηρεάζονται περισσότερο από τους άλλους. Δυστυχώς δεν υπάρχει κάποια διαγνωστική εξέταση για να υπολογίσουμε εκ των προτέρων την ακτινο-ευαισθησία ενός ατόμου. Η πιθανότητα εμφάνισης παρενεργειών από τη θεραπεία είναι συνάρτηση πολλών παραγόντων, όπως:

1. Η συνολική δόση που πρόκειται να λάβει ένας ασθενής.
2. Η δόση που λαμβάνει σε ημερήσια βάση.
3. Η περιοχή του σώματος που ακτινοβολείται (κεφάλι, τράχηλος, θώρακας, πύελος, κλπ).
4. Αν, ταυτοχρόνως με την ακτινοθεραπεία, ο ασθενής υποβάλλεται και σε χημειοθεραπεία (ο συνδυασμός αυξάνει την τοξικότητα, αλλά και την αποτελεσματικότητα).
5. Η συνύπαρξη άλλων νοσημάτων, π.χ. σακχαρώδης διαβήτης, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, νοσήματα του συνδετικού ιστού, φλεγμονώδεις νόσοι εντέρου, κλπ.
6. Το αν η περιοχή που πρόκειται ν’ ακτινοβοληθεί, έχει ήδη ακτινοβοληθεί κατά το παρελθόν, πόσος χρόνος πέρασε από τότε, ποια ήταν η συνολική δόση, κλπ.
7. Η τεχνική της ακτινοθεραπείας (δέσμη με φωτόνια ή ηλεκτρόνια, 2D, 3DCRT, IMRT, κλπ).
8. Η παρουσία κάποιου (σπάνιου) γενετικού συνδρόμου που προσδίδει στα άτομα αυξημένη ακτινοευαισθησία (π.χ. αναιμία Fanconci, αταξία-τηλεαγγειεκτασία, κλπ).

Πόσες κατηγορίες παρενεργειών υπάρχουν;


Οι παρενέργειες της ακτινοθεραπείας διακρίνονται σε οξείες, υποξείες και χρόνιες, ανάλογα προς τη χρονική στιγμή που εμφανίζονται.

Οι οξείες παρενέργειες εμφανίζονται κατά τη διάρκεια των θεραπειών και, αν και προσωρινές, μπορεί ν’ αποτελέσουν αιτία προσωρινής διακοπής των θεραπειών. Τέτοιες παρενέργειες είναι κυρίως οι βλεννογονίτιδες, δηλαδή η φλεγμονές των βλεννογόνων του σώματος (στοματίτιδα, οισοφαγίτιδα, εντερίτιδα, κυστίτιδα). Όπως είπαμε, η ακτινοθεραπεία είναι μια τοπική θεραπεία και άρα π.χ. ένας ασθενής που ακτινοβολείται στην περιοχή του στόματος πιθανόν να παρουσιάσει στοματιτίδα, ένας ασθενής που ακτινοβολείται στον οισοφάγο οισοφαγίτιδα, κοκ. Δηλαδή δεν είναι δυνατόν ένας ασθενής που ακτινοβολείται στο στόμα για έναν όγκο της αμυγδαλής να εμφανίσει ακτινική κυστίτιδα της ουροδόχου κύστεως.

Οι υποξίες  παρενέργειες εμφανίζονται λίγο μετά την ολοκλήρωση των θεραπειών, ενώ οι χρόνιες μετά από μήνες ή χρόνια και είναι γενικά μη αναστρέψιμες.

Στη συνέχεια θα περιγράψουμε ορισμένες από τις πιο συχνές παρενέργειες που μπορεί να εμφανίσει ένας ασθενής αναλόγως με την εντόπιση της βλάβης και την περιοχή ακτινοβόλησης.

Κυριότερες παρενέργειες αναλόγα με την εντόπιση της βλάβης


Α. Παρενέργειες ακτινοθεραπείας εγκεφάλου

Οι συνηθέστερες οξείες παρενέργειες είναι το ακτινικό οίδημα το εγκεφάλου, ενώ από τις χρόνιες η έκπτωση των ανώτερων εγκεφαλικών λειτουργιών. Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να μεταβείτε στο άρθρο για την ακτινοθεραπεία του εγκεφάλου όπου περιγράφονται αναλυτικά οι εν λόγω παρενέργειες.

Β. Παρενέργειες ακτινοθεραπείας κεφαλής-τραχήλου

Οι συνηθέστερες οξείες παρενέργειες είναι οι βλεννογονίτιδες του στόματος, ενώ από τις χρόνιες η ξηροστομία. Οι βλεννογονίτιδες εκδηλώνονται με δυσκολία κατάποσης, αλλοίωση της γεύσης, άφθες ενώ μερικές φορές αναπτύσσεται και στοματική μηκυτίαση.

Οι επιπλοκές αυτές είναι προσωρινές, αντιμετωπίσιμες και εξαρτώνται από τη δόση και την τεχνική ακτινοβόλησης. Ειδικά για την ξηροστομία, γνωρίζουμε σήμερα πως μπορεί να μειωθεί σημαντικά με τις νεότερες τεχνικές ακτινοθεραπείας, όπως είναι η ακτινοθεραπεία με διαμορφούμενης έντασης δέσμη (IMRT, Intensity Modulated Radiotherapy). Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να μεταβείτε στο άρθρο για την ακτινοθεραπεία IMRT.

Γ. Παρενέργειες ακτινοθεραπείας μαστού

Οι συνηθέστερες οξείες παρενέργειες είναι η ακτινική δερματίτιδα, ενώ από τις χρόνιες η ίνωση και οι τηλεαγγειεκτασίες του δέρματος. Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να μεταβείτε στο άρθρο για την ακτινοθεραπεία του μαστού, όπου περιγράφονται αναλυτικά οι εν λόγω παρενέργειες.

Δ. Παρενέργειες ακτινοθεραπείας πνεύμονα

Οι συνηθέστερες οξείες παρενέργειες είναι η ακτινική οισοφαγίτιδα, η οποία εκδηλώνεται με δυσκολία κατάποσης και άλγος κατά την κατάποση. Οι χρόνιες παρενέργειες είναι η ακτινική πνευμονίτιδα. Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να μεταβείτε στο άρθρο για την ακτινοθεραπεία του πνεύμονα, όπου περιγράφονται αναλυτικά οι εν λόγω παρενέργειες.

Ε. Παρενέργειες ακτινοθεραπείας στην πύελο (για καρκίνο προστάτη, παχέος εντέρου, ενδομητρίου, τραχήλου μήτρας, ουροδόχου κύστεως, κλπ).

Οι συνηθέστερες οξείες παρενέργειες είναι η εντερίτιδα που εκδηλώνεται με διαρροικές κενώσεις και η ακτινική κυστίτιδα, ενώ από τις χρόνιες η ακτινική εντερίτιδα και πρωκτίτιδα.

Αντιμετώπιση παρενεργειών


Με την εξέλιξη της τεχνολογίας της ακτινοθεραπείας πολλές από τις προαναφερθείσες παρενέργειες μειώνονται σημαντικά.

1. Γραμμικοί επιταχυντές υψηλής ενέργειας
Για παράδειγμα, με την επίτευξη υψηλών ενεργειών στους σύγχρονους γραμμικούς επιταχυντές και με τη χρησή πολλαπλών πεδίων θεραπείας (άρα πολλαπλών πυλών εισόδου της ακτινοβολίας στο σώμα), έχει μειωθεί δραματικά η ακτινική δερματίτιδα. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται στη σχετική ορολογία «skin sparing effect» (φαινόμενο διάσωσης δέρματος) και οφείλεται στο γεγονός ότι οι υψηλής ενέργειας δέσμες φωτονίων εναποθέτουν μικρή δόση στην επιφάνεια του σώματος.

2. Ακτινοθεραπεία με διαμορφούμενης έντασης δέσμη (IMRT)
Επίσης με την εισαγωγή της ακτινοθεραπείας με διαμορφούμενης έντασης δέσμη, τη γνωστή IMRT (Intensity Modulated Radiotherapy), μπορούμε να δημιουργούμε κοίλες κατανομές δόσης και να «αποφεύγουμε» φυσιολογικά όργανα, όπως τις παρωτίδες στην ακτινοβόληση της κεφαλής-τραχήλου ή το ορθό στην ακτινοβόληση της πυέλου, μειώνοντας σημαντικά τις αντίστοιχες παρενέργειες. Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα εδώ για την ακτινοθεραπεία IMRT.

Στην παρακάτω εικόνα μπορείτε να δείτε ένα στιγμιότυπο (screenshot) από ένα σύστημα σχεδιασμού πλάνων θεραπείας για ασθενή με όγκο της κεφαλής-τραχήλου. Ο κίτρινος δακτύλιος με τα κάθετα ευθύγραμμα τμήματα αντιστοιχεί στις θέσεις από τις οποίες ακτινοβολείται ο ασθενής. Παρατηρούμε πώς η κατανομή της δόσης είναι τέτοια που αποφεύγει τα φυσιολογικά όργανα εν κινδύνω, όπως ο νωτιαίος μυελός και οι δύο παρωτίδες, ενώ ταυτόχρονα έχουμε επικέντρωση της δόσης στην περιοχή του όγκου και των λεμφαδενικών περιοχών.

IMRT ακτινοθεραπεία σε ασθενή με καρκίνο της κεφαλής-τραχήλου. Παρατηρείστε πως αποφεύγονται τα φυσιολογικά όργανα, όπως οι παρωτίδες και ο νωτιαίος μυελός
IMRT ακτινοθεραπεία σε ασθενή με καρκίνο της κεφαλής-τραχήλου. Παρατηρείστε πως αποφεύγονται τα φυσιολογικά όργανα, όπως οι παρωτίδες και ο νωτιαίος μυελός. Πηγή: Varian: http://content.atomz.com/

3. Συστήματα σχεδιασμού πλάνων θεραπείας
Τέλος, με την πρόοδο σε επίπεδο λογισμικού και συστημάτων σχεδιασμού πλάνων θεραπείας (treatment planning systems), μπορεί πλέον ο ακτινοθεραπευτής ογκολόγος να υπολογίσει με ακρίβεια τη δόση που θα λάβει ο ασθενής και μάλιστα να υπολογίσει τη δόση σε κάθε όργανο χωριστά προβλέποντας την πιθανότητα ανάπτυξης κάποιας επιπλοκής. Εάν η πιθανότητα αυτή είναι σημαντική, γίνεται τροποποίηση του πλάνου θεραπείας ώστε να μειωθεί.

Σύστημα σχεδιασμού πλάνου θεραπείας για ασθενή με καρκίνο κεφαλής-τραχήλου. Πηγή: Raysearch Laboratories.
Σύστημα σχεδιασμού πλάνου θεραπείας για ασθενή με καρκίνο κεφαλής-τραχήλου. Πηγή: Raysearch Laboratories.

Βιβλιογραφία


1. DeVita, Hellman, and Rosenberg’s. Cancer. Principles & Practice of Oncology, 10th Edition.
2. Leibel and Phillips. Textbook of Radiation Oncology, 3rd Edition.

Share