Ογκολογία

Ένας διαδικτυακός τόπος για την ογκολογία

Ακτινοθεραπεία

Τι είναι η ακτινοθεραπεία;


Ακτινοθεραπεία ονομάζεται η χρήση ιονίζουσας ακτινοβολίας για την θεραπεία του καρκίνου. Είναι δηλαδή ηλεκτρομαγνητική (ή και σωματιδιακή) ακτινοβολία υψηλής ενέργειας, τόσης ώστε να μπορεί να δημιουργεί ιονισμούς μέσα στην ύλη (εξού και η ονομασία της). Ιονισμός ονομάζεται η φυσική διαδικασία κατά την οποία ένα άτομο ή μόριο χάνει ή αποκτά ηλεκτρόνια. Θα δούμε στη συνέχεια γιατί οι ιονισμοί είναι βλαπτικοί για τα καρκινικά κύτταρα. Από την άποψη αυτή, οι ιονίζουσες ακτινοβολίες διαφέρουν από τις μη-ιονίζουσες, όπως είναι τα ραδιοκύματα, η ακτινοβολία των κινητών τηλεφώνων ή ακόμη και το ορατό φως, οι οποίες δεν έχουν αρκετή ενέργεια για να προκαλέσουν ιονισμούς.

Στην παρακάτω εικόνα βλέπουμε το ηλεκτρομαγνητικό φάσμα, δηλαδή τις διάφορες ακτινοβολίες ανάλογα με την ένεργειά τους. Η ενέργεια αυξάνει από τα αριστερά προς τα δεξιά. Η ακτινοθεραπεία χρησιμοποιεί ακτίνες x και γ που, όπως φαίνεται, βρίσκονται στο ανώτερο άκρο του φάσματος.

Ηλεκτρομαγνητικό φάσμα.
Ηλεκτρομαγνητικό φάσμα.

Πώς δρα η ακτινοθεραπεία;


Παρά το γεγονός ότι η ίδια η ακτινοβολία είναι καρκινογόνος, αποτελεί ταυτόχρονα και ένα πολύ αποτελεσματικό «όπλο» στη θεραπευτική φαρέτρα της ογκολογίας. Αυτό ακούγεται αντιφατικό γιατί εύλογα κάποιος αναρωτιέται πώς γίνεται να θεραπεύσεις μια ασθένεια χρησιμοποιώντας κάτι που την προκαλεί. Η αρχή λειτουργίας της ακτινοθεραπείας στηρίζεται στο γεγονός ότι τα φυσιολογικά κύτταρα μπορούν και επιδιορθώνουν τις βλάβες που η ακτινοβολία προκαλεί, σε αντίθεση με τα καρκινικά κύτταρα που δεν μπορούν και οδηγούνται έτσι στον κυτταρικό θάνατο.

Κάτι που δεν είναι ευρέως γνωστό είναι πως η ακτινοθεραπεία χρησιμοποιείται και για πολλές άλλες παθήσεις εκτός του καρκίνου, όπως τα αδενώματα της υπόφυσης, οι αρτηριοφλεβώδεις δυσπλασίες, τα χηλοειδή και άλλα.

Καλλιτεχνική άποψη βλάβης του DNA από ιονίζουσα ακτινοβολία.
Καλλιτεχνική άποψη βλάβης του DNA από ιονίζουσα ακτινοβολία. Πηγή: EquinoxGraphics.net

Όπως είπαμε οι ακτινοβολίες που χρησιμοποιούνται στην ακτινοθεραπεία έχουν αρκετά μεγάλη ενέργεια ώστε να προκαλούν ιονισμούς μέσα στα κύτταρα. Οι ιονισμοί δημιουργούν ελεύθερες δραστικές ρίζες, δηλαδή μόρια εξαιρετικά «αντιδραστικά». Οι περισσότερες δραστικές ρίζες προέρχονται από τα μόρια του νερού, αφού το μεγαλύτερο μέρος του κυττάρου αποτελείται από νερό. Αυτές με τη σειρά τους προκαλούν βλάβες στα συστατικά του κυττάρου. Τα φυσιολογικά κύτταρα μπορούν να επιδιορθώσουν αυτές τις βλάβες, γι’ αυτό άλλωστε και οι συνεδρίες της ακτινοθεραπείας απέχουν τουλάχιστον 6-8 ώρες μεταξύ τους. Για να δοθεί, ακριβώς, αρκετός χρόνος στους φυσιολογικούς ιστούς να ανανήψουν. Αντιθέτως, τα καρκινικά κύτταρα έχουν φτωχές εφεδρείες και αν δημιουργηθούν βλάβες στο DNA τους τότε οδηγούνται στον κυτταρικό θάνατο.

Για περισσότερες λεπτομέρειες μπορείτε να μεταβείτε στο άρθρο για τη θεωρητική θεμελίωση της ακτινοθεραπείας.

Εξοπλισμός ακτινοθεραπείας


Η πρώτη εφαρμογή της ακτινοθεραπείας χρονολογείται πίσω στο 1898 με την ανακάλυψη της θεραπευτικής δράσης των ακτίνων x. Έκτοτε μεσολάβησαν πολλές τεχνολογικές εξελίξεις και σήμερα η ακτινοθεραπεία εφαρμόζεται με εξαιρετικά προηγμένα μηχανήματα που ονομάζονται γραμμικοί επιταχυντές. Ένας τέτοιος επιταχυντής φαίνεται στην παρακάτω εικόνα.

Σύγχρονος θεραπευτικός γραμμικός επιταχυντής.
Σύγχρονος θεραπευτικός γραμμικός επιταχυντής.

Οι γραμμικοί επιταχυντές διαφέρουν από τα φυσικά ραδιενεργά στοιχεία, όπως το ράδιο ή το κοβάλτιο, στον τρόπο με τον οποίο παράγουν την ακτινοβολία. Στα ραδιενεργά στοιχεία η ακτινοβολία παράγεται διαρκώς από τις αυθόρμητες διασπάσεις των πυρήνων και η ενέργεια που εκπέμπεται είναι συγκεκριμένης τιμής. Με τους γραμμικούς επιταχυντές τα πράγματα είναι διαφορετικά, αφού μπορούμε να ρυθμίζουμε πότε θα ακτινοβολούμε (και πότε θα σταματάμε), να ρυθμίζουμε την ένταση της δέσμης, την ενέργεια της (άρα και τη διεισδυτικότητά της) καθώς επίσης και το σχήμα της.

Οι γραμμικοί επιταχυντές ονομάζονται έτσι λόγω της αρχής λειτουργίας τους. Διότι επιταχύνουν σε ευθεία γραμμή μια δέσμη ηλεκτρονίων, η οποία στη συνέχεια κατευθύνεται πάνω σε ένα στόχο από βαρύ μέταλλο. Η επιβράδυνση των ηλεκτρονίων πάνω στο στόχο δημιουργεί τις ακτίνες x ή γ, μέσα από ένα φυσικό φαινόμενο που λέγεται ακτινοβολία πέδησης (πέδηση σημαίνει «φρενάρισμα»).

Για περισσότερες λεπτομέρειες μπορείτε να μεταβείτε στο άρθρο για τη  λειτουργία ενός γραμμικού επιταχυντή.

Προσωπικό σ’ ένα ακτινοθεραπευτικό τμήμα


Η ακτινοθεραπεία είναι μία πολύπλοκη θεραπεία που απαιτεί τη συνεργασία πολλών διαφορετικών επαγγελματικών ειδικοτήτων. Οι ειδικότητες αυτές εξασφαλίζουν την ασφαλή εφαρμογή της και περιλαμβάνουν τους ακτινοθεραπευτές ογκολόγους, τους ακτινοφυσικούς, τους δοσιμετριστές, τους χειριστές ιατρικών μηχανημάτων και το νοσηλευτικό προσωπικό.

Οι ακτινοθεραπευτές ογκολόγοι είναι ειδικοί ιατροί που έχουν εκπαιδευτεί στην κλινική ογκολογία, στην ακτινοβιολογία, στην ακτινοφυσική και στη χρήση ιονιζουσών ακτινοβολιών για θεραπευτικούς σκοπούς. Είναι οι υπεύθυνοι για το σχεδιασμό του θεραπευτικού πλάνου και την παρακολούθηση του ασθενούς κατά τη διάρκεια της θεραπείας αλλά και μετά την ολοκλήρωσή της για τυχόν όψιμες παρενέργειες.

Οι ακτινοφυσικοί είναι φυσικοί που έχουν μετεκπαιδευτεί στην ιατρική φυσική και είναι υπεύθυνοι για τον έλεγχο και τη διασφάλιση της ποιότητας σε ένα ακτινοθεραπευτικό τμήμα, διενεργώντας περιοδικούς ελέγχους στους γραμμικούς επιταχυντές. Επιπλέον είναι υπεύθυνοι για τον υπολογισμό της δόσης που θα λάβει ο ασθενής καθώς επίσης και για ζητήματα ακτινοπροστασίας τόσο του προσωπικού όσο και των ασθενών.

Οι τεχνολόγοι ακτινοθεραπείας είναι υπεύθυνοι για την τοποθέτηση σε καθημερινή βάση του ασθενούς στη θέση θεραπείας που έχει ορίσει ο θεράπων ιατρός. Το νοσηλευτικό προσωπικό συνεπικουρεί σε περιπτώσεις όπου είναι απαραίτητη η χορήγηση φαρμάκων ή η παροχή νοσηλευτικής φροντίδας.

Share